АВТОНОМНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ "РАЙОННЫЙ ДОМ НАРОДНОГО ТВОРЧЕСТВА "АЙЫЛГЫ" МО "ЧУРАПЧИНСКИЙ УЛУС (РАЙОН)" РС(Я)

“Саҥа тэриллибит кэмнэрэ этэ...”

Кыайыы саастыылааҕын ахтыыта

Олунньу 6 күнүгэр Чурапчы улууһуттан делегация Амма улууһун кытта доҕордуу сибээһи олохтуу, хардарыта алтыһыыны үтүө үгэскэ кубулута аттаммыппыт. Үтүө бачыымнаах сырыы миэхэ тус бэйэбэр интириэһинэй кырдьаҕастыын билсии, алтыһан ааһыы буолбута. Ол курдук, уран уустар быыстапкаларын маныы, көрөөччүлэргэ сэһэргии олордохпуна эрчимнээх көрүҥнээх аҕам саастаах дьахтар чугаһаан кэпсэттэ, бэйэтэ да кэпсээннээх буолан биэрдэ. Мин, бу сырыы кэннэ Өлүөхүмэ оройуонугар Олоҥхо ыһыаҕар анаммыт научнай методическай кэмпириэнсийэҕэ “Чурапчы көмүсчүттэрэ” диэн дакылааппынан кытта барыахтаах киһи, темабар сыһыаннаах диэн сэргээтим. Илиинэн суруллубут ахтыы иллэҥ түгэн көстүбэккэ сурукка тиһэр кыаллыбатаҕа...хата карантин буолан олоххо киирдэ. Мантан салгыы Амма олохтооҕо Евдокия Иннокентьевна Тимофеева Чурапчыга сырыытын туһунан ахтыытын ааҕаргытыгар ыҥырабын (автор пунктуацията, санаата уларытыллыбата).

 

“Саҥа тэриллибит кэмнэрэ этэ...”

Ол кэмтэн үйэ аҥара ааста. 1970 с. этэ – СГУ ИФФ Саха салаатын 3-с курсугар үөрэнэ сылдьарым, 12-с корпуска 2-с хоско (билигин мединститут) аллараа “тоҥ хаһааҕа” 5 буолан олорбуппут. Үөрэнэ олорон (таас реальнайга) остуолга сытынан кэбиһэн, көҥүллэтэн нэһиилэ кыл тыыммынан “дьиэлээтим”. Корпуспар тиийэн здравпууҥҥа уочараты ыйыппыта эрэ буоллум. Ыарыым уҕараабат – врач хоһугар балааскайдаан киирдим. Хата уочарат айдаарбакка соһуйан эрэ хаалла... Кэлин истибитим – сирэйим от күөҕэ баламах буолбут үһүбүн. Давлениебын кэмнээн 60 эрэ диэтилэр. Түргэнник үрдэтиэххэ дэһэллэр. Главнай корпуска валидол көрдүү сүүрдүлэр. Мин чараас халааттаах мас куойкаҕа сытабын. Скорай ыҥырдылар да кэлбэтэ – балыыһаҕа миэстэ суох үһү диэн буолла. 2 чаас сыттым – эмчиттэрим устунан умнан кэбиспиттэр. Үөрэнэн бүтэн хоһум кыргыттара булан илдьэ таҕыстылар. Сэниэм суох да, киэһэнэн тииһигим син ааста.

Ол сытан саныыбын, балыыһаҕа уктахтарына, быйыл саас босхолонорум саарбах. Үнүр Сайсаарга аймахтарым, Чурапчыттан землякпыт (Ньурба Чуукаарыттан төрүттээх) Васильев Прокопий Алексеевич, Дьүөс Өлөксөй уола, көмүскэ саҥа дьарыктанан эрэр киһи: “Хата биһиэхэ тахса сылдьаар, үлэлэрбин көрдөрүөм, быткомбинакка Константин Афанасьевич Макаров маастардаахсаҥа аһыллыбыт көмүсчүттэр цехтэрин көрдөрүөҕүм” – диэн көҕүппүтэ. Оччоттон аатырар Чурапчыны көрөр баҕа күөдьүйдэ да, врачтарбыттан справка ыллым (миэстэ көстүөр диэри дьиэҕэ сытарга)...уонна 2 чааска автовокзалга баран, билиэт ылан сарсыныгар (олунньу 10 к., 1970с.) Чурапчыга “күрээн” хааллым. Ыалбар кэһиилэнэр эҥин диэн мэлигир, студентан эрэйбэт да буоллахтара эбитэ ини...

Ыйдаран ыалбын буллум. “Мунаах аадырыс – дьоннор муналлар, хата, эн эрэйдэммэтэххин” – диэн хайгыы тоһуйдулар. Ийэлэрэ культура үлэһитэ, мелодист Матрена Васильева, Алеша, Алена диэн оҕолордоохтор, өссө ийэлэрин балта Попова (?) быһыылааҕа Марфа (Надя диэн 1,5с. кыыстаах) дьукаах эбит. Марфа агитзона мунньаҕар илдьэ барда (онтон “Эдэр коммунист” хаһыакка заметка бэчээттэппитим). Онтон Латвияттан күрэхтэһэн кэлбит эмиэ землягым (Ньурба Бэстээҕэ) Стасов Павел Михайловичка ыалдьыттатта, саҥа оҕун ытан боруобалаатым. Холостуой эр киһи чэйдэттэ, чохоон киллэрэн тойдо, “33 саастаахпын” диэбитэ. Аатыра сылдьар кэмэ этэ – ааҕан, истэн билэрим. Илэ көрөн ирэ-хоро сэһэргэстим. Охчут значогун бэлэхтэтэн сүөм үрдээн кэллим.

Сарсыныгар (11.02.1970с.) дьэ быткомбинаттыыр буоллубут. Мин оччолорго муосчут Семен Николаевич Пестерев үөрэнээччитэ, республика, Аан дойду, Союз быыстапкаларыгар кыттыбыт кэмнэрим этэ. Онон көмүс дьарык саҥаттан хос тиллэн үөдүйэн эрэрин иҥсэрэр, сэргэҕэлиир, билиэххэ-көрүөххэ баҕа бөҕө буоллаҕым. Прокопийым сүбэлээн: “Эн муосчуппун диэйэҕин – оччоҕо көҥөнөн чугаһатыахтара суоҕа. Тыл өттүнэн киирэн билис, чурапчылар сурукка, тылга хамаҕалар – хата, үөрүөхтэрэ” – диэн буолла.

Иннэ гынан саха тылын 3-с курсун студена “Көмүс уустарын туттар тыллара” диэн бэртээхэй темаланан хааллым. Саҥа саҥа курдук, кыараҕас хос. Хараҥа да буоллар, биэс киһи көҥүл уочаратынан уһаналлар: ким туой көһүйэ, ким киэп оҥорор, ким кыһаҕа уот күөдьүтэр, ким күөртээн сирилэтэр. Константин Афанасьевич бэйэтэ киэпкэ кутуллан тахсыбыт силбэһэ сылдьар, мин көрдөхпүнэ балык сиэммит сиһин уҥуоҕун курдук болоорхойу киэптэн сүөкүүр уонна барытын ымпыктаан-чымпыктаан быһаарар. Бу идэҕэ туттуллар тыллары сурунан, тугу көрбүппүн “Смена” фотоаппараппар түһэрэн иһэбин. Муҥар пленкам 65 чувствительностаах, уот хараҥа, фоммут сиэрэй. Туттар тэриллэрэ: игии, өтүйэ, чыскы, баҕыыр. Хата “иэрэгэйи” сонурҕаатым: ытарҕа салбырҕаһын, иэччэҕин үүттэригэр илиинэн эргитэр былыргы мал. Билиҥҥи бор-машина, шлифовальнай станок – хантан кэлиэй? Барыта былыргылыы, илии үлэтин (примитивнай) тэриллэрэ. Онно ойуулуур кирдиэх, бүргэс.

Киэһэ дьиэҕэ кэлэн баран, Прокопий Васильевич оҥоһук көрдөрдө. Саха хомуһун значок оҥостон пиджагын лацканыгар иилинэн кылабачыта сылдьар. Ытарҕаны, биһилэҕи “киһилээбэккэ” оҥорор буолбут, бэлиэ буочардаах, “ыраас илиилээх” эбит диэн ымсыыра, ордугургуу көрбүтүм. Сорох саҥа саҕалааччылар (новичоктар) киэннэрэ дьабара, киһи хараҕа хатанар омсолордоох буолааччы. Хайы-үйэ 13-с үлэтин оҥоро сылдьар. Кини быткомбинат инженера этэ. Онон биир дьиэҕэ да үлэлээтэллэр, көмүсчүттэргэ наһаа сыбыытаабат эбит этэ. Аннарааҥылара дьиэлэрин иһигэр конкуреннарын иитэн таһаарыахтарын баҕарбаттар буоллаҕа дии... Прокопий көмүскэ түһэрэр ойууларын “Зорький” фотоаппарат объективынан улаатыннаран көрөн оҥорор эбит этэ. “Өстөн-өс” диэбиккэ дылы, өйдөөн кэлбиччэ аҕыннахха, ол киэһэ дьиэҕэ кыра тыҥааһыннаах атмосфера үөскүү сырытта. Хаһаайын ол объектива сүтэн хаалбыт. Киһибит саҥата суох киҥинэйэн көрдөнөр, Мотятыныын тугу эрэ “ар-бур” да дэһиэхчэлэр. Мин да ыксаатым. Онно сыһыаннаах киһи сүтүккэ күтүрэниэх да курдукпун... Дьиэни түөрэ сүргэйэн, аттыы сыыла сылдьан көрдөөн кэмниэ-кэнэҕэс хаҥас орон анныттан муннукка “саспытын” буллулар. Көрии-истии, кыра сыыс, тарбаҕын суола, айаҕар уган салаабыта кытта арыллан бары да, миигинниин “һуу!” – гынныбыт.

Куораппар киирэн хаартыскабын мөлтөх да буоллар туох баарынан бэчээттээн, бэйэм оҥоһуктарбын холбоон, саха тылын научнай конференциятыгар ити темабынан быыстапка-дакылаат оҥордум. Үрдүкү курстартан салыннарбын да, кэннилэриттэн уочараппар “өлүөм дуу, төрүөм дуу” буоллар “түһүнэн” кэбистим. Бастаан “кыыс эрээри ууһумсуйар” диэхтэрэ эҥин диэн кыбыстан (комплекстанан) баран, хайыамый, саҕалаабыппын түмүктүөхтээх буоллаҕым дии...

Онтум маҥнай эрэ кэмчиэрийдим, аны бука бары сирэй-харах буолан, сүүрэн кэлэн тутан-хабан көрөн, ыйытыы бөҕөнөн көмөн кэбиһэннэр хата, “баһаар сэргэхсийиитэ” буолан хаалла. Сөҕүү-махтайыы, соһуйуу, “саҥаны арыйыы”, дьэ онно этэ...Чугаһаан тутуталаан баран, саамай толлор преподпыт (кафедра сэбиэдиссэйэ) доцен Дьячковскай Николай Демьянович күлбүт аҕай, чугаһаан кэлэн экспонаттарбын биир-биир тутан, сыныйан көрдө-иһиттэ, ыйытыылардаах да буолла. Онтон: “Тимофеева, ити Макаров Көстөкүүнүҥ хос аатын билэҕин дуо? “Улахан Эҥсии” диэн. Дьэ, чахчы улахан ууһу таба тайаммыккын. Оҕо-дьахтар киһи диэн аахайбатаҕына да көҥүлэ этэ киһи буоллаҕа” – диэн сөхпүтэ-махтайбыта уонна бу теманы курсовой үлэ суруйарбар сүбэлээбитэ. Оннук да буолбута. “Архивым” – диэн киэргэтэр бөхпүн хастахпына көстүө этэ. Ону Амма кулуубугар бүгүҥҥү Чурапчы күнүгэр интириэстээх киһини соһуччу көрсөн “ээх” – диэбиппин быраап оҥостон, кумааҕы-уруучука “умналаһан”, 2-с кабинеппар (бухгалтерияҕа) көһөн, тиэтэлинэн икки чаас (16ч20м – 18ч32м) “удаҕан кэбиһэн” олорон суруксуттаатым Евдокия Тимофеева (Иннокентьевна), журналист, муосчут, “Саха суруйааччыта” ассоциация чилиэнэ, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ кавалера, Кыайыы саастыылааҕа, “Амма улууһун культураҕа, духовноска кылаатын иһин” бэлиэ хаһаайката. 06.02.2020. Амма улууһа.    

 

Муосчут кыыһа Айылгы Пинигина

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить